راهنمای هواشناسی

نمای کلی

صفحه چهار بخش دارد:

• پنل کناری (در موبایل: دکمه‌ی «لایه‌ها» و «مسیر» بالای نقشه) — انتخاب لایه، و زبانه‌ی «در طول مسیر».
• نقشه — لایه‌ی رنگی انتخاب‌شده، خطوط باد با سرعت نوشته‌شده روی آن‌ها، و سایت‌های پروازی.
• نوار ارتفاع (چپ نقشه) — باد و ابر را در ارتفاع دلخواه نشان می‌دهد.
• نوار زمان (پایین نقشه) — روز و ساعت (۹ تا ۱۸)، با دکمه‌ی پخش.

در کامپیوتر، نقشه تمام‌صفحه است (سربرگ و پانویس سایت نمایش داده نمی‌شوند) و دکمه‌ی نارنجی «→ بازگشت» بالای نقشه شما را به صفحه‌ی قبل می‌برد. زیر دکمه‌های زوم این دکمه‌ها هست:

• خطوط باد — روشن و خاموش کردن خطوط باد روی نقشه.
• Skyways — «راه‌های آسمانی»: جاهایی که پروازهای ثبت‌شده‌ی دنیا (XContest و …) بیشتر از آن‌ها رد شده‌اند. هرچه پررنگ‌تر، پرتردتر.
• نقاط داغ — احتمال پیدا کردن ترمال از روی ترمال‌هایی که در پروازهای ثبت‌شده چرخیده شده‌اند.
• لایه‌ی رنگی — فقط لایه‌ی رنگی را خاموش و روشن می‌کند؛ خطوط باد و سایت‌ها می‌مانند (برای دیدن خود نقشه‌ی توپوگرافی زیر باد).
• دقت کوهستان (⛰) — از زوم ۷ به بعد، نقشه‌ی ارتفاعی واقعی زمین (یک پله ریزتر از خود نقشه، تا حدود ۳۵ متر) گرفته می‌شود؛ نقشه تا زوم ۱۴ نزدیک می‌شود تا شتاب باد روی تک‌تک یال‌ها دیده شود و سقف ترمال، پایه‌ی ابر، قدرت ترمال و پروازپذیری از زمینِ واقعی حساب می‌شوند؛ باد سطح، گاست و خطوط باد نزدیک زمین هم اثر کوه را می‌گیرند (پایین‌تر توضیح داده شده). پاپ‌آپ سایت‌ها هم همین مقدار اصلاح‌شده را نشان می‌دهد و اگر با مدل فرق محسوسی داشت، عدد خام مدل را کوچک کنارش می‌نویسد. اثر باد فقط روی یال، گردنه و پشت کوه است؛ روی دشتِ صاف عوض نمی‌شود. در زوم کمتر، دکمه کم‌رنگ است و همان داده‌ی مدل دیده می‌شود.
• فقط نقشه — همه‌ی لایه‌های رنگی، خطوط باد، سایت‌ها، راهنمای رنگ و نوار ارتفاع را یک‌جا برمی‌دارد تا فقط نقشه و مسیرتان بماند؛ با زدن دوباره همه برمی‌گردد.

Skyways و نقاط داغ از thermal.kk7.ch (مجوز CC BY-NC-SA 4.0) می‌آیند و آمار پروازهای گذشته‌اند، نه پیش‌بینی امروز؛ کنار لایه‌ی قدرت ترمال امروز نگاهشان کن. انتخابت در مرورگر می‌ماند.

منوی لایه‌ها

هر بار یک لایه‌ی رنگی روی نقشه است. لایه‌هایی که برچسب ↕ ارتفاع دارند با نوار ارتفاع عوض می‌شوند، بقیه برای کل ستون هوا یک عدد دارند. پایین نقشه، کادر راهنمای رنگ نشان می‌دهد هر رنگ یعنی چند: رنگ‌ها ۱۰ پله‌ی جدا دارند (نه گرادیان پیوسته) و عدد شروع هر پله داخل خود خانه نوشته شده؛ مثلاً در «قدرت ترمال» هر پله ۰٫۵ متر بر ثانیه است. پله‌ی اول لایه‌هایی مثل CAPE، احتمال کومولوس یا بارش که یعنی «تقریباً هیچ»، شفاف می‌ماند.

• ترمال: قدرت ترمال (m/s)، سقف ترمال از زمین، شاخص پروازپذیری.
• ابر و کومولوس: کومولوس (یک لایه برای هر سه نوع: رنگ = نوع غالب — سبز ۱، زرد ۲، نارنجی ۳ — و پررنگی = احتمال)، خطر رشد به کومولونیمبوس، پایه‌ی ابر از زمین، و ابر با سه حالت: «در ارتفاع» (با نوار ارتفاع)، «میانی» (۳ تا ۸ کیلومتر) و «بالا: سیروس» (بالای ۸ کیلومتر).
• باد و بارش: سرعت باد با چهار حالت مثل RASP: «در ارتفاع» (با نوار ارتفاع؛ «سطح» همان باد ۱۰ متری مدل)، «سطح + اختلاط بعدازظهر»، «میانگین لایه‌ی ترمال» و «سقف ترمال»؛ گاست سطح؛ بارش.
• پیشرفته (پایین فهرست، بسته؛ با یک کلیک باز می‌شود): برش باد در لایه‌ی ترمال، نسبت B/S، همگرایی باد سطح، CAPE، Lifted Index، CIN (درپوش) و تراز انجماد. خلاصه‌ی این‌ها در «خطر کومولونیمبوس» و «پروازپذیری» حساب شده است.
• ابر میانی و سیروس در نمودار: ردیف «ابر بالا» در نمودار نقطه و مسیر درصد سیروس را نشان می‌دهد (با M درصد ابر میانی).

پایین پنل می‌توانی خطوط باد، سایت‌ها و «محدوده‌ی داده‌ی ذخیره‌شده» را روشن و خاموش کنی و شفافیت لایه‌ی رنگی را تنظیم کنی.

کومولوس (نوع ۱، ۲، ۳) و خطر کومولونیمبوس

برای هر نقطه و هر ساعت، یک بسته‌ی هوا را از دما و نقطه‌ی شبنم ۲ متری بالا می‌بریم:

• حباب ترمال از لایه‌ی داغ چسبیده به زمین کنده می‌شود و کمی از هوای ۲ متری گرم‌تر است: با آفتاب قوی تا حدود ۱٫۲ درجه (در آفتاب ضعیف کمتر).
• با آهنگ بی‌دررو خشک (۹٫۸ درجه در هر کیلومتر) تا جایی که با هوای اطراف هم‌دما شود: سقف ترمال.
• پایه‌ی ابر با فرمول Espy: هر درجه اختلاف دما و نقطه‌ی شبنم ≈ ۱۲۵ متر بالای زمین.
• اگر سقف ترمال خیلی پایین‌تر از پایه‌ی ابر بماند: ترمال آبی (بدون کومولوس). چون سقف و پایه هرکدام چند صد متر خطا دارند، احتمال کومولوس یک‌باره صفر یا صد نمی‌شود: وقتی سقف ترمال به ۳۰۰ تا ۴۰۰ متری پایه‌ی ابر برسد، احتمال کومولوس کم‌کم بالا می‌رود. رطوبت هوای ارتفاع پایه‌ی ابر و ابر پایینی که خود مدل پیش‌بینی کرده هم در این احتمال اثر دارند.
• اگر برسد، بسته از پایه‌ی ابر با آهنگ اشباع بالاتر می‌رود — و مثل ابر واقعی هوای اطرافش را هم به درون می‌کشد؛ هوای خشک بالا رشد ابر را کُند می‌کند. جایی که از هوای اطراف سردتر شود سقف ابر است.

نوع کومولوس از ضخامت ابر (سقف منهای پایه) تعیین می‌شود:

قدرت ترمال، سقف ترمال و شاخص پروازپذیری

قدرت ترمال همان حساب ترمیک است: مقیاس سرعت همرفتی از روی عمق لایه‌ی ترمال و گرمایی که زمین از خورشید به هوا می‌دهد. زمین خشک (بیشتر فلات ایران) سهم بیشتری از تابش را به گرما و ترمال تبدیل می‌کند تا زمین مرطوب شمال، و در ارتفاع که هوا رقیق‌تر است همان گرما ترمال قوی‌تری می‌سازد. صعود واقعی گلایدر حدود ۱ متر بر ثانیه کمتر از این عدد است. سقف ترمال ارتفاع قابل‌استفاده از زمین است؛ اگر کومولوس تشکیل شود، سقف کاربردی همان پایه‌ی ابر است.

شاخص پروازپذیری (۰ تا ۱۰۰) قدرت و ارتفاع ترمال را با باد میانه‌ی لایه، گاست، بارش، پوشش ابر و خطر کومولونیمبوس ترکیب می‌کند — برای نگاه سریع به کل ایران. برای مسافت ترمال لازم است، پس آسمان پوشیده و باران امتیاز را به‌شدت کم می‌کنند: بارش بیش از ۰٫۱ میلی‌متر در ساعت امتیاز را نصف می‌کند و بیش از ۲ میلی‌متر تقریباً صفر؛ ابر پایینِ بیش از ۷۰٪، ابر میانیِ بیش از ۵۰٪ و سیروس ضخیمِ بیش از ۶۰٪ هرکدام تا ۸۰، ۶۵ و ۴۵ درصد کمش می‌کنند (روز کاملاً پوشیده حدود ۵٪ امتیاز می‌گیرد).

خطوط باد و سرعت روی خط

به‌جای ذرات متحرک، باد با خطوط ممتد کشیده می‌شود. فلش‌های کوچک روی خط جهت وزش را نشان می‌دهند و عدد روی خط سرعت باد به کیلومتر بر ساعت در همان منطقه است. رنگ خط هم سرعت را نشان می‌دهد (آبی آرام، سبز و زرد متوسط، نارنجی و قرمز تند، بنفش خیلی تند).

اثر کوه روی باد (دقت کوهستان): مدل ۲۸ کیلومتری کوه‌ها را صاف می‌بیند؛ بادی که روی دشت می‌وزد و به کوه یا تپه می‌خورد، روی یال فشرده و تندتر می‌شود (تا حدود دو برابر روی یال‌های تیز)، پای کوهِ بادسو کُندتر است، پشت کوه در پناه باد است (با هشدار روتور وقتی باد تند است) و در دره یا گردنه‌ی هم‌راستا با باد، اثر ونتوری باد را تندتر می‌کند. این اثر نزدیک زمین بیشترین است و با ارتفاع کم می‌شود؛ هوای پایدار (صبح زود و شب) توان کمتری برای بالا رفتن از کوه دارد. در نمودار نقطه و مسیر، وقتی دقت کوهستان روشن است ردیف «باد سطح ⛰» همین باد اصلاح‌شده است (با ⚠ برای روتور یا فون) و روی ستون‌ها توضیحش می‌آید.

نوار ارتفاع (AGL / MSL)

با این نوار، خطوط باد، لایه‌ی «سرعت باد» و لایه‌ی «ابر» را در ارتفاع دلخواه می‌بینی. «سطح» یعنی باد ۱۰ متری و کل ابر آسمان.

• AGL (از زمین): ۱۵۰۰ یعنی ۱۵۰۰ متر بالای زمینِ همان‌جا — برای خلبان کاربردی‌تر است، چون فلات ایران خودش ۱۲۰۰ تا ۲۰۰۰ متر ارتفاع دارد.
• MSL (از دریا): ارتفاع مطلق — برای مقایسه با ارتفاع‌سنج و فضای هوایی. جاهایی که آن ارتفاع زیر زمین است خالی می‌مانند.

وقتی لایه‌ی انتخاب‌شده به ارتفاع ربطی ندارد (مثل CAPE یا پایه‌ی ابر)، نوار کم‌رنگ می‌شود و فقط خطوط باد را عوض می‌کند.

نوار زمان

روز را از دکمه‌های روز انتخاب کن و ساعت را با اسلایدر (۹ صبح تا ۶ عصر). دکمه‌ی ▶ ساعت‌های روز را پشت‌سرهم پخش می‌کند تا رشد ترمال و ابر را ببینی. در کامپیوتر کلیدهای ← و → هم کار می‌کنند. این نوار مثل همه‌ی نمودارهای زمانی سایت از چپ به راست است.

نمودار کامل یک نقطه

روی هر جای نقشه بزنی (یا در پنجره‌ی یک سایت «نمودار کامل» را بزنی) این نمودار پایین صفحه باز می‌شود. محور افقی ساعت‌های ۹ تا ۱۸ هر روز است و محور عمودی ارتفاع از سطح دریا.

• رنگ زیر سقف ترمال = قدرت ترمال؛ خط نارنجی = سقف ترمال.
• آبی/بنفش = ابر در آن ارتفاع (همان رنگ لایه‌ی «ابر» روی نقشه)؛ بدنه‌ی کومولوس از پایه تا سقف ابر به رنگ نوعش: سبز نوع ۱، زرد نوع ۲، نارنجی نوع ۳، قرمز خطر کومولونیمبوس. خط‌چین سفید = پایه‌ی ابر.
• خط‌چین آبی = تراز انجماد. قهوه‌ای = زمین.
• فلش‌ها = جهت باد در هر ارتفاع، با سرعت زیرش.
• نوارهای پایین: نوع ابر (۱، ۲، ۳ یا Cb)، صعود، باد سطح/گاست، CAPE، بارش، پروازپذیری.

📋 داده‌ی خام: در نمودار نقطه، این دکمه یک فایل JSON می‌دهد با پروفیل کامل مدل (دما، رطوبت و باد در هر تراز) و همه‌ی محاسبات (سقف ترمال، پایه‌ی ابر، احتمال کومولوس ۱ و ۲ و ۳، خطر Cb) برای همه‌ی ساعت‌ها. اگر آسمان واقعی با نقشه نمی‌خواند، این فایل را همراه ساعت و چیزی که دیدی بفرست تا الگوریتم با داده‌ی واقعی بازبینی شود.

پنجره‌ی سایت‌ها

با زدن روی یک سایت، خلاصه‌ی همان ساعت را می‌بینی و می‌توانی نمودار کامل را باز کنی یا همان سایت را در ترمیک و هوانما ببینی.

انتخاب مسیر و میانگین سرعت

مسیرت را در طراحی مسیر بکش و ذخیره کن. در زبانه‌ی «در طول مسیر» آن را انتخاب کن (مسیرهای عمومی اخیر دیگران هم در فهرست هستند)، بعد:

• روز پرواز: هر روزی که داده داریم (همان روزهای کنار نوار ساعت، با تاریخ) و ساعت شروع را انتخاب کن. داده‌ی هر روز همان موقع گرفته می‌شود. روز مسیر و روزِ نوار زمانِ پایین نقشه همیشه یکی‌اند: با کلیک روی هر روز هفته در نوار پایین، نمودار و جدول مسیر هم برای همان روز حساب می‌شوند.
• بال من: کلاس بال تک‌نفره‌ات (EN-A تا EN-D و CCC) را انتخاب کن تا سرعت تریم، نسبت گلاید و ضعیف‌ترین ترمالی که با آن بالا می‌روی خودکار پر شوند (بعد می‌توانی عددها را دستی عوض کنی). هشدار «ترمال ضعیف برای بال شما» از همین حد استفاده می‌کند.
• سرعت — دستی: میانگین سرعت کراس‌کانتری خودت (پیش‌فرض ۲۵ km/h، با زمان چرخیدن در ترمال‌ها). زمان = فاصله ÷ سرعت. اسلایدر به راست = سرعت بیشتر = زمان کمتر.
• سرعت — خودکار: سرعت تریم و نسبت گلاید بالت را بده (از «بال من» پر می‌شود؛ برای EN-B ۳۸ km/h و ۹٫۵). برای هر تکه از مسیر، در همان ساعتی که آن‌جا هستی، حساب می‌شود:
  • گلاید: سرعت زمینی = مؤلفه‌ی باد در امتداد مسیر (پشت + / روبه‌رو −) + √(سرعت تریم² − باد کراس²).
  • ارتفاعی که در گلاید از دست می‌رود (سینک = سرعت ÷ نسبت گلاید) با چرخیدن در ترمال جبران می‌شود. صعود واقعی بال = (قدرت ترمال − سینک در چرخش) × ۰٫۸۵ برای پیدا و مرکز کردن ترمال؛ سینک در چرخش از کلاس بال می‌آید (برای EN-B حدود ۱ m/s، برای EN-A بیشتر و CCC کمتر).
  • در زمان چرخیدن، باد بال را جابه‌جا می‌کند (دریفت) — با باد پشت جلو می‌رود، با باد روبه‌رو عقب.
  • باد در این حساب میانگین سه ارتفاع در ۴۰٪، ۶۵٪ و ۹۰٪ ضخامت لایه‌ی ترمال (از زمین تا سقف ترمال، حداقل ۶۰۰ متر) است؛ یعنی همان باندی که معمولاً در آن پرواز می‌کنی.
  نتیجه: ساعت برخاست و رسیدن، مدت پرواز، سرعت میانگین، درصد زمانی که در ترمال می‌چرخی و سرعت هر لگ. این مدل ساده است (فرمول کلاسیک مک‌کریدی بدون بهینه‌سازی سرعت) و برای برنامه‌ریزی است، نه پیش‌بینی دقیق.

از روی سرعت، ساعت رسیدن به هر نقطه حساب می‌شود و شرایط هر نقطه در همان ساعتی که آن‌جا هستی خوانده می‌شود. جدول لگ‌ها برای هر ضلع فاصله، جهت، باد پشت (+) یا روبه‌رو (−)، سرعت همان لگ، ساعت رسیدن، میانگین ترمال، کمترین پایه‌ی ابر و بیشترین خطر Cb را نشان می‌دهد، و زیرش هشدارها می‌آید.

🏁 تسک‌های مسابقه هم در همین فهرست هستند (تسک‌های خودت و تسک‌های عمومی). برای تسک، به‌جای خط مستقیم بین مراکز، مسیر بهینه (لبه‌ی سیلندرها) دنبال می‌شود، سیلندرها روی نقشه می‌آیند، ساعت شروع خودکار روی اولین گیت استارت و روز روی روز مسابقه تنظیم می‌شود. تسک را در حالت «تسک مسابقه»ی طراحی مسیر بساز.

نمودار مسیر

مثل نمودار نقطه است، با این فرق که محور افقی فاصله در طول مسیر است و زیر هر کیلومتر ساعت رسیدن (نارنجی) نوشته شده. خطوط عمودی نقاط چرخش‌اند. زمین با داده‌ی ارتفاعی ۹۰ متری کشیده می‌شود.

• رنگ فلش باد نسبت به جهت همان لگ: سبز = باد پشت (زاویه تا ۴۵°)، زرد = باد کراس، قرمز = باد روبه‌رو (از ۱۳۵° به بعد).
• ستون‌های تیره = بعد از ساعت ۱۸ (داده‌ای نیست؛ یعنی با این سرعت دیر می‌رسی).
• دکمه‌ی «زمان ثابت» کل مسیر را در ساعت انتخاب‌شده‌ی نقشه نشان می‌دهد تا مقایسه کنی.
• نشانگر را روی نمودار ببری، نقطه‌ی آبی روی مسیرِ نقشه هم‌زمان حرکت می‌کند.

داده‌ی ذخیره‌شده و داده‌ی زنده

داده از مدل GFS (رزولوشن حدود ۲۸ کیلومتر) و سرویس Open-Meteo می‌آید. بابی‌فلای روزی دو بار (حدود ۸:۳۰ و ۲۰:۳۰) این را برای ساعت‌های ۹ تا ۱۸ پنج روز آینده ذخیره می‌کند:

• اطراف سایت‌های پرکاربرد تا شعاع ۱۰۰ کیلومتر (پرکاربرد بودن از روی بازدیدها، علاقه‌مندی‌ها و پروازهای ثبت‌شده).
• راهروی ۲۵ کیلومتری مسیرهایی که امروز یا دیروز در طراحی مسیر ساخته یا ویرایش شده‌اند (برای امروز و فردا).

برای بقیه‌ی نقشه، مرورگر خودت داده را زنده و با تراکم کمتر می‌گیرد؛ برچسب بالای نقشه می‌گوید کدام را می‌بینی.

بیرون از ایران (مثلاً سایت‌های فهرست «سایت‌های دنیا» یا مسیری در ترکیه و اروپا) هم همین‌طور است: داده زنده از مرورگر خودت گرفته می‌شود و ساعت‌ها وقت محلی همان‌جاست (کنار ساعت «وقت محلی» نوشته می‌شود). مدیر سایت می‌تواند این را در تنظیمات هواشناسی خاموش کند.

در موبایل

در موبایل پنل‌ها از پایین باز می‌شوند: «لایه‌ها» و «مسیر» بالای نقشه‌اند و نمودار هم از پایین بالا می‌آید و افقی اسکرول می‌خورد. زوم با دو انگشت است.